Blog posts over het ontwikkelen van digitale vaardigheden bij leerlingen, waaronder programmeren, mediawijsheid, en computational thinking.

Digitale geletterdheid integreren in regulier onderwijs: kansrijk, maar niet vanzelfsprekend

/in /door

Digitale geletterdheid staat inmiddels op vrijwel elke schoolagenda. En terecht: leerlingen groeien op in een wereld waarin informatievaardigheden, mediawijsheid, computational thinking en basiskennis van technologie geen “extraatje” meer zijn, maar randvoorwaarden om volwaardig mee te kunnen doen.

Toch horen wij in gesprekken met schooldirecties en ICT-/onderwijscoördinatoren vaak dezelfde vraag: hoe geven we digitale geletterdheid een plek in ons onderwijs zonder dat het er nóg een vak bij wordt?

Een veel gekozen route is integratie in het bestaande curriculum. Dat klinkt logisch en in veel gevallen is het ook een uitstekende keuze. Maar integreren is makkelijker gezegd dan gedaan. In deze blog zetten we de voordelen en valkuilen op een rij en delen we concrete tips vanuit de praktijk.

De aantrekkingskracht en de valkuilen van integratie van digitale geletterdheid

In de begeleiding van scholen bij de implementatie van digitale geletterdheid zien we een duidelijke trend: er is een groeiende wens om digitale geletterdheid niet als los vak aan te bieden, maar te verweven in de reguliere lessen. Daar zijn goede redenen voor.

  1. Het curriculum is al overvol

Scholen voelen, terecht, weinig ruimte om opnieuw een apart vak te positioneren in een toch al volle weekplanning. Integratie voelt dan als de meest realistische manier om stappen te zetten.

  1. Verrijking van bestaande lessen

Digitale geletterdheid past inhoudelijk vaak verrassend goed bij bestaande vakken. In zaakvakken kunnen leerlingen leren bronnen te beoordelen, bij taal kunnen ze leren schrijven voor een publiek en in wereldoriëntatie ligt mediawijsheid soms al om de hoek.

  1. Lagere drempel voor leerkrachten

Voor veel teams voelt integreren natuurlijker dan “lesgeven in digitale geletterdheid”. Het werkt minder als iets nieuws dat ernaast komt en meer als versterking van wat er al gebeurt.

  1. Gebruik maken van wat er al is

Veel scholen hebben methodes, thema’s en doorgaande lijnen waar al goed mee gewerkt wordt. Integratie maakt het mogelijk om daarop voort te bouwen.

Kortom: het idee is aantrekkelijk. En terecht. Digitale geletterdheid is bij uitstek een leergebied dat context nodig heeft. Maar juist daar zit ook de uitdaging. Integreren is complexer dan het lijkt: In de praktijk zien we dat scholen vaak enthousiast starten, maar na een tijdje vastlopen. Dat ligt niet aan gebrek aan motivatie, integendeel, maar aan een aantal structurele obstakels.

Waarom integratie van digitale geletterdheid in de praktijk zo lastig is

  1. Er zijn nauwelijks methodes die echt goed integreren

Een belangrijk knelpunt: op dit moment zijn er weinig bruikbare methodes die digitale geletterdheid structureel integreren in bestaande vakken én daarbij ook SLO-doel-dekkend zijn. Scholen komen dan vaak uit bij zelf materiaal ontwerpen of bestaand materiaal aanpassen. En dat vraagt veel.

  1. Onderwijsmethodes zijn vaak inflexibel

Wanneer methodes werken met boeken of vaste PDF’s, is het voor scholen en leerkrachten lastig om onderdelen slim te verrijken of aan te passen. Wat op papier makkelijk lijkt (“we voegen gewoon DG-doelen toe”), blijkt in de praktijk nauwelijks uitvoerbaar.

  1. Tijdgebrek en kennisniveau

Integratie vraagt tijd: keuzes maken, lessen aanpassen, afstemming in het team, evalueren en bijstellen. Tegelijkertijd hebben leerkrachten al een volle agenda. Daar komt bij dat het leergebied digitale geletterdheid specifieke expertise vereist. Van leerkrachten vragen om lesmateriaal aan te passen zonder dat zij zich zeker voelen over de inhoud, is vaak niet realistisch.

Hoe dan wel? Zes praktische tips uit de praktijk

Gelukkig: integratie kan zeker slagen, mits je het zorgvuldig en realistisch aanpakt. Hieronder zes concrete tips die wij scholen meegeven.

Tip 1: Begin klein (en start met de zaakvakken)

De meest haalbare instap zien we vaak in zaakvakken (wereldoriëntatie, geschiedenis, aardrijkskunde, natuur & techniek). Daar zit veel natuurlijke aansluiting voor:

  •     Digitale systemen (gebruik computers, files, randapparatuur)
  •     Digitale media en informatie, AI (zoeken, selecteren, bronnen vergelijken)
  •     Creëren met digitale technologie, AI (presentaties, rapporten, films, plaatjes)
  •     Digitale technologie, jezelf en de ander (nepnieuws, beeldvorming, online  gedrag)
  •     Veiligheid (wachtwoorden, privacy)

Een paar goed gekozen integratiemomenten kan al veel opleveren.

Tip 2: Breidt lessen “een beetje” uit met theorie

Een slimme aanpak is: kleine toevoegingen die een doel afvinken zonder een hele lesstructuur om te gooien. Bijvoorbeeld: Als leerlingen bij een opdracht een wachtwoord moeten kiezen, maak daar een kort leermoment van. Leg uit wat een veilig wachtwoord is, bespreek waarom dit belangrijk is en laat leerlingen een veilig wachtwoord formuleren. Zo voeg je digitale geletterdheid toe met minimale extra voorbereiding.

Tip 3: Houd rekening met extra lestijd

Een valkuil is: denken dat integratie “geen extra tijd kost”. In werkelijkheid worden lessen bijna altijd langer wanneer je integreert. Niet zo lang als wanneer je digitale geletterdheid volledig los zou aanbieden, maar wel langer dan de oorspronkelijke les. Dat komt, doordat er extra uitleg nodig is, voordat leerlingen het in context kunnen toepassen.

Tip 4: Doe vooraf een scan op doelen (maar niet te opportunistisch)

Vooraf in kaart brengen welke doelen al deels worden bereikt in het bestaande curriculum is heel waardevol. Daarmee voorkom je dubbel werk.

Wel belangrijk:

  • wees niet te optimistisch (“dit doen we al”)
  • laat de scan doen door iemand die de doelen goed kent
  • maak eerlijk onderscheid tussen ‘aangeraakt’ en ‘behaald’

Opportunisme levert op korte termijn lucht, maar op lange termijn gaten.

Tip 5: Accepteer dat niet alles integreerbaar is

Niet ieder onderdeel leent zich goed voor integratie. Programmeren is daar een goed voorbeeld van: dat vraagt vaak een eigen opbouw, oefentijd en instructie. Probeer dit niet krampachtig te integreren als dat niet logisch is. Een realistische aanpak is integreren waar het logisch is, losse blokken gebruiken waar nodig.
Dat is geen tekortkoming, maar juist een teken van professioneel curriculumontwerp.

Tip 6: Kies materialen/methodes die flexibiliteit ondersteunen

Als je digitale geletterdheid wilt integreren, kies dan voor materiaal dat dat mogelijk maakt:

  • losse modules (theorie/toepassing apart)
  • aanpasbare content (niet “op slot” in boeken/PDF)
  • flexibele inzet per thema / vak
  • duidelijke koppeling aan doelen

Scholen die dit goed organiseren, bouwen uiteindelijk aan duurzame kwaliteit.

Tot slot: Integratie is geen project van één jaar

Integreren van digitale geletterdheid is geen snelle ingreep, maar een curriculumontwikkeling. Neem daar de tijd voor.

Onze ervaring: reken op minimaal twee jaar, en in veel gevallen zelfs drie jaar, om het goed te laten landen:

  • van losse pilots
  • naar vaste afspraken en doorgaande lijnen
  • naar teamvertrouwen en eigenaarschap

Wie dit rustig en doordacht doet, krijgt er veel voor terug: een verrijkt curriculum waarin digitale geletterdheid niet “erbij” hangt, maar een natuurlijke plek heeft in het dagelijks onderwijs.

Ondersteuning nodig?

Wij ondersteunen scholen bij het implementeren en integreren van digitale geletterdheid, van doelenscans en teamtraining tot flexibel inzetbaar lesmateriaal. Niet door alles uit handen te nemen, maar door te zorgen dat digitale geletterdheid echt haalbaar wordt binnen de schoolpraktijk.

Aanpasbaar lesmateriaal, ook een sleutel tot slimme integratie van Digitale Geletterdheid

/in /door

Er waait een frisse wind door onderwijspublicerend Nederland. Martin Blankenstein is Neon gestart, een nieuwe coöperatieve schooluitgever. Een dapper en vernieuwend initiatief dat wij als voorvechters van goed onderwijs in digitale geletterdheid van harte toejuichen. Niet alleen omdat het materiaal veel betaalbaarder is, maar vooral vanwege één zinnetje dat er voor ons uitsprong: “Scholen kunnen het materiaal zelf aanpassen.”

De Programmeerschool wordt door scholen vaak betrokken bij de invoering van Digitale Geletterdheid – als leverancier, adviseur of opleider. In onze rol als adviseur helpen we scholen om DG zo laagdrempelig mogelijk in te voeren. Dat betekent: goed lesmateriaal, veel ondersteuning voor leerkrachten bij de lastigere onderdelen, en – misschien wel het belangrijkste – integratie in bestaande vakken waar dat kan.

Het begint met het in kaart brengen van overlap in curricula. Blink geïntegreerd heeft bijvoorbeeld modules in de zaakvakken waarin je kerndoelen voor Digitale Geletterdheid één op één kunt afvinken. De volgende stap is het in elkaar schuiven van de leerlijnen. Dat is inhoudelijk helemaal niet zo ingewikkeld: je kunt opdrachten vervangen of uitbreiden, boeken aan leeslijsten toevoegen en SLO-doelen actualiseren.

Het probleem zit in de praktijk: het lesmateriaal zelf laat zich niet aanpassen. Veel methodes bestaan nog uit fysieke boeken of uit vaste online pdf’s. Daardoor moet je altijd met losse instructies of aanvullingen werken, terwijl je juist wilt dat een leerkracht één overzichtelijk, geïntegreerd programma heeft waarin alles samenkomt.

En precies daar biedt Martin’s initiatief een oplossing. Als scholen hun lesmateriaal zelf kunnen aanpassen, kunnen ze ook zélf bepalen hoe en waar Digitale Geletterdheid wordt geïntegreerd. Niet als extra vak, maar als natuurlijk onderdeel van wat ze toch al doen.

Vrijwel iedereen is het erover eens dat Digitale Geletterdheid belangrijk is. Maar dat betekent niet dat iedere leerkracht zit te wachten op een stapel extra werk naast het bestaande curriculum. Een flexibele uitgever als Neon maakt het mogelijk om onderwijs echt slimmer – en menselijker – te organiseren. En dat is precies de richting waar we met elkaar naartoe willen.

Lees hier het oorspronkelijke artikel van de NOS

Neemt Big Tech onze scholen over?

/in /door

Onlangs organiseerde de Algemene Onderwijsbond (AOb) een wetenschapscollege ‘Kritische digitale geletterdheid’. Daarin werd de macht die Big Tech over het onderwijs heeft, onder de loep genomen. Grote techbedrijven maken niet alleen gebruik van hun naamsbekendheid, maar leveren ook degelijke en eenvoudig te gebruiken software, die in sommige gevallen nog helemaal gratis zijn ook. En nu weten we inmiddels wel dat als iets gratis is, wij het product zijn en dat onze data verkocht wordt, maar we weten niet wat we daar aan kunnen doen.

We geven kinderen allemaal een Chromebook, van Google. Een bedrijf dat zijn geld verdient met data en reclame. Nu zijn kindaccounts op zo’n apparaat goed dicht te timmeren, en dat is maar goed ook, want het gehele Google ecosysteem staat bol van AI assistenten zoals NotebookLM, Gemini en automatisch gegenereerde AI zoekresultaten.  Dankzij een zestien pagina tellende eindgebruikersovereenkomst zijn we als Europeanen beschermd onder de GDPR. Onze data is veilig, wordt correct verwerkt en wordt verwijderd als we daarom vragen. Althans, dat is als we Google kunnen vertrouwen. Want als er iets mis gaat, wordt Google beschermd onder diezelfde voorwaarden, en is jouw data al verkocht.

Het is botweg gezegd gevaarlijk om deze  mogelijke gevaren te negeren, zeker in het kader van ‘gemak’. We accepteren eindgebruikers overeenkomsten en wijzigingen daaraan zonder dat we de implicaties en consequenties kunnen overzien, als we ze al lezen  Maar ondertussen gebruiken kinderen wel de technologie die wij ze op scholen aanbieden en krijgen ze dat gemak met de paplepel ingegoten.

Overal de stekker uittrekken en in een hutje op de hei gaan wonen is helaas ook geen optie meer, hoe aanlokkelijk ook. We zijn omringd door technologie, en de kinderen moeten straks op eigen benen in dit digitale moeras gaan staan. Ontwijken is geen optie. Bang zijn ook niet. Het komt dus neer op bewuste keuzes maken. Er zijn nog steeds oplossingen buiten de gebaande paden, als je weet waar je moet zoeken.

De Programmeerschool probeert hierin bewuste keuzes te maken. Voor onze lessen maken we gebruik van websites en applicaties die of geen inlog vereisen, of geen invasieve informatie van de leerlingen vragen. Vereist een applicatie dat je met een Google of Microsoft-account moet inloggen, gebruiken wij liever een alternatief. Ook voorzien wij in generieke inloggegevens die niet terug te koppelen zijn aan een individuele leerling, zodat een kind geen dataspoor naar zichzelf achterlaat. Onze leenlaptops tijdens zomerkampen draaien Linux, een veilig besturingssysteem dat zich niet aan data voedt. Zo kunnen we ons volledige programma digitale geletterdheid met een gerust hart aanbieden. En verandert er iets waardoor er toch een risico ontstaat, dan draaien wij onze zeilen bij.

Ook scholen kunnen dat. Zorg er bijvoorbeeld voor dat DuckDuckGo.com (of nog beter, noai.duckduckgo.com) als standaard zoekmachine in staat gesteld. Het Nederlandse Startpage is ook een sterk alternatief. In plaats van Google Drive is er het Zwitserse Infomaniak. Een les over AI kan bijvoorbeeld ook gegeven worden met Lumo (ook Zwitsers), dat privacy hoog in het vaandel heeft en zonder account gebruikt kan worden. Het Australische Canva kent ook een hoop Europese alternatieven, zoals Easil (Nederlands) en Snappa (Iers). Daarnaast is het ook belangrijk om na te gaan of de kinderen op Chromebooks daadwerkelijk gebruik maken van kindaccounts, waardoor hun privacy beter wordt beveiligd. Een avontuurlijke IT-beheerder zou zelfs de kinderen volledig van Google en Microsoft kunnen halen door het op Linux gebaseerde Zorin OS for Education te implementeren, met behoud van belangrijke tools zoals meekijken op schermen en een gecentraliseerde beheerdersomgeving.

Uiteindelijk is het vooral zaak dat we kritischer kijken naar hoe de techwereld beweegt. Zelfs (of misschien zelfs juist) als we niets te verbergen hebben, is onze privacy waardevol. En vooral die van de kinderen.

Unplugged activiteiten voor computational thinking

/in , /door

In een eerdere blogpost vertelde Kristel al wat computational thinking inhoudt. Kort gezegd is het een manier van denken waarbij je problemen opdeelt in kleinere stappen en systematisch naar oplossingen zoekt. Dit helpt niet alleen bij programmeren, maar ook bij het ontwikkelen van probleemoplossend denken, kritisch analyseren en logisch redeneren in het dagelijks leven.

Wat vaak over het hoofd wordt gezien, is dat computational thinking niet per se afhankelijk is van schermen of computers. Sterker nog, unplugged activiteiten kunnen een krachtige manier zijn om dit type denken te ontwikkelen.

Wat zijn unplugged activiteiten?

Unplugged activiteiten zijn lessen waarin leerlingen belangrijke concepten van computational thinking leren zonder digitale apparaten. Ze werken met hands-on oefeningen, spelletjes of praktische opdrachten, vaak met pen en papier, kaarten of andere materialen. Dit maakt het toegankelijk en laagdrempelig voor iedereen.

Een goed voorbeeld van een unplugged activiteit is het sorting network. Dit is een interactieve les waarin leerlingen ervaren hoe computers gegevens sorteren.

Tijdens deze oefening lopen leerlingen door een netwerk van paden en vergelijken steeds twee getallen bij een kruispunt. Op basis van de vergelijking kiezen ze een richting: links voor het kleinere getal, rechts voor het grotere. Door deze stappen te herhalen, komen de getallen uiteindelijk in de juiste volgorde terecht.

 

getekende afbeelding van kinderen die het sorting network spelen

Bron: Sorting Networks by Computer Science Unplugged 

 

Deze activiteit laat leerlingen de kracht van decompositie ervaren: door een complexe taak – zoals het sorteren van een groot aantal getallen – op te splitsen in kleine vergelijkingen, zien ze hoe eenvoudige stappen samen een groter probleem oplossen. Bovendien helpt deze aanpak om frustratie door technische bugs te voorkomen, omdat ze het concept eerst zonder technologie begrijpen.

Unplugged activiteiten toepassen in andere vakken

Wat unplugged activiteiten extra waardevol maakt, is dat ze gemakkelijk te combineren zijn met andere vakken. Bijvoorbeeld:

  • Spelling: Woorden alfabetisch ordenen.
  • Muziek: Tonen sorteren van laag naar hoog.

Door deze verbindingen te maken, ontwikkelen leerlingen niet alleen hun logische en probleemoplossende vaardigheden, maar passen ze computational thinking ook toe in andere contexten.

Van unplugged naar digitaal

Na de unplugged activiteit kunnen leerlingen hun nieuwe kennis toepassen in een digitale omgeving, zoals Scratch. Hier kunnen ze de concepten verder verdiepen. Zo maken ze de stap van abstract denken naar echte programmeertalen.

Unplugged activiteiten voor de jongste leerlingen

Unplugged activiteiten zijn ook zeer geschikt voor de kleuters en de onderbouw, waar jonge leerlingen misschien nog niet met schermen werken. Op jonge leeftijd ontwikkelen kinderen hun denkvaardigheden vooral door te spelen, ontdekken en bewegen. Door unplugged activiteiten aan te bieden, kunnen kleuters en jonge basisschoolleerlingen op een speelse manier kennismaken met computational thinking. Denk bijvoorbeeld aan het geven van eenvoudige, stapsgewijze instructies aan een klasgenoot die een ‘robot’ speelt, of het leggen van patronen met bouwstenen om basisprincipes van algoritmes te begrijpen. Zo bouwen kinderen al vroeg een stevig fundament voor latere digitale leerervaringen.

Je laptop heeft geen slecht humeur – over gezichten in toilettassen en denkende apparaten

/in , /door

Als je naar onderstaande afbeelding kijkt, zie je misschien – net als ik – niet alleen een toilettas, maar ook een (beetje chagrijnig) gezicht. Dit psychisch verschijnsel wordt pareidolie genoemd: je denkt iets bekend (meestal gaat het om gezichten) te zien in willekeurige vormen. 

een toilettas waarbij de onderdelen een gezicht vormen

Tijdens de lessen digitale geletterdheid kom ik regelmatig een verwant fenomeen tegen: antropomorfisme – het toeschrijven van menselijke eigenschappen aan apparaten.

“Mijn laptop doet irritant”

Antropomorfisme klinkt als een ingewikkeld psychologisch begrip, maar het zit in kleine alledaagse uitspraken die we allemaal gebruiken (ik betrap me er zelf ook wel eens op). Leerlingen zeggen dingen als: “Mijn laptop doet irritant” of “Hij snapt me niet.” Begrijpelijk, want technologie kan abstract en onvoorspelbaar aanvoelen. Door het gedrag van een apparaat als ‘menselijk’ te beschrijven, maken we het begrijpelijker. En soms is dat ook een nuttige tussenstap in het leerproces.

Toch is het belangrijk om ons hiervan bewust te zijn. Door technologie menselijke bedoelingen toe te schrijven, vergeten we soms dat het logica volgt – en geen emoties heeft. Een foutmelding is geen persoonlijke aanval van je laptop, maar een uitnodiging tot onderzoek. Het biedt juist kansen om met leerlingen te oefenen in reflectie: Wat gebeurt er?, Wat zie je precies?, Waardoor komt dat?

AI – De schijn van bewustzijn

Een krachtig voorbeeld waarin pareidolie en antropomorfisme samenkomen, is onze omgang met kunstmatige intelligentie. Systemen als ChatGPT worden vaak ervaren als ‘denkend’ of zelfs ‘bewust’. Niet vreemd: de antwoorden zijn vloeiend, relevant en reageren snel. Dat lijkt intelligent gedrag – en dat is precies het risico. AI werkt namelijk niet vanuit begrip of intentie, maar op basis van statistiek en patroonherkenning. Het systeem bootst taalgebruik na op basis van enorme hoeveelheden tekstdata, zonder enige vorm van gevoel, bewustzijn of eigen wil. Toch is de verleiding groot om AI menselijke kwaliteiten toe te dichten.

Zowel kinderen als volwassenen kunnen hierdoor denken dat AI ‘weet wat je bedoelt’ of ‘zelf keuzes maakt’. Dat kan leiden tot overschatting, onnadenkend gebruik of zelfs blind vertrouwen. Voor leerkrachten is dat een belangrijk aandachtspunt. Niet alleen in het begeleiden van leerlingen, maar ook in het eigen gebruik van AI: de antwoorden klinken overtuigend, maar zijn niet altijd juist, objectief of contextueel passend.

Daarom is het essentieel om dit onderscheid helder te maken. Wie begrijpt hoe AI werkt, leert kritischer kijken: Waar komt dit antwoord vandaan?, Op basis waarvan is dit gegenereerd?, Wat kan ik hiermee – en wat juist niet?

Digitale geletterdheid betekent niet alleen handig zijn met tools, maar ook doorzien wat eronder zit. Pas dan kunnen we verantwoord en creatief gebruik maken van technologie, zonder ons te laten misleiden door schijnbare slimheid.

Van fantasie naar inzicht

De link tussen pareidolie en antropomorfisme laat mooi zien hoe ons brein werkt: we zoeken voortdurend naar betekenis, zeker als iets ingewikkeld of onbekend is. Dat is een menselijke reactie – en vaak onschuldig. Maar in een wereld waarin technologie steeds centraler staat, is het cruciaal dat we kinderen leren verder te kijken dan de schijn. Door digitale vaardigheden aan te leren – zoals kritisch denken, probleemoplossend handelen en bewust omgaan met technologie – helpen we leerlingen om niet alleen gebruikers te zijn, maar ook bewuste en weerbare burgers in een digitale samenleving.

Van Scratch naar Python: hoe maak je de overstap?

/in , /door

Zoals Kristel in een eerdere blogpost al schreef, Scratch is toegankelijk, leerzaam en leuk. Waarom dan de overstap naar Python? Bij De Programmeerschool werken we vaak met Scratch, vanaf Scratch Jr. in de onderbouw tot Scratch in de midden- en bovenbouw. De mogelijkheden met Scratch zijn groot. Maar in plusklassen of bij langere trajecten willen we soms een stap verder. Python is dan een logische vervolgkeuze: de syntax is relatief eenvoudig, de taal wordt veel gebruikt en is erg veelzijdig (het is bijvoorbeeld makkelijk te koppelen aan de Micro:bit).

De uitdagingen van tekstgebaseerd programmeren

Hoewel de overstap van Scratch naar Python logisch kan zijn, is het niet altijd gemakkelijk. Veel kinderen zijn vooral gewend aan touchscreens. Typen op een fysiek toetsenbord is vaak nog best lastig (ook in hogere groepen). En in Python moet elke letter en spatie kloppen, anders volgt een foutmelding. Dit kan frustrerend zijn, vooral als een klein typfoutje een heel programma laat crashen.

Daarnaast geef Python minder directe gratificatie; waar je in Scratch direct een leuke game ziet, krijg je in Python vooral tekst als output. Voor mooie graphics zijn extra libraries nodig, wat de instap lastiger maakt. 

Hoe maak je de overstap leuk en toegankelijk?

Er zijn dus een aantal uitdagingen als je de overstap van Scratch naar Python wil maken. Hoe houd je de leerlingen dan gemotiveerd en betrokken?

Maak telkens de vergelijking met Scratch

Veel programmeerconcepten zijn universeel en komen in elke taal terug. Dus wat je in Scratch (in blokken) leert, geldt ook voor Python (maar dan in tekst). Door steeds de vertaalslag te maken tussen Scratch en Python, begrijpen leerlingen de overstap beter. Laat leerlingen eerst iets in Scratch maken en vraag hen hoe dat in Python zou kunnen. Of draai het om: geef een stukje Python-code en laat hen raden welk Scratch-blok daarbij hoort. In een programma als LessonUp kan je er gemakkelijk een sleepvraag van maken:

stukjes code van Python en Scratch

Houd het visueel

In Scratch werken leerlingen op een kleurrijk canvas met bewegende sprites. In Python is dat minder vanzelfsprekend, maar er zijn manieren om het visueler te maken. In mijn lessen gebruik ik de Turtle-module om figuren te tekenen. Dit spreekt leerlingen aan én is erg leerzaam.

Leren omgaan met errors

Een van de grootste obstakels bij de overstap naar Python is foutafhandeling. In Scratch werkt code vaak gewoon óf doet niets, maar in Python krijg je foutmeldingen zoals IndentationError: unexpected indent of SyntaxError: invalid syntax. Zo’n foutmelding kan nogal afschrikken.

Help leerlingen om fouten niet als mislukking te zien, maar als aanwijzingen om hun code te verbeteren:

  • Lees foutmeldingen samen hardop en bespreek wat ze betekenen. Leer ze hoe je een foutmelding moet lezen. 
  • Bouw expres fouten in en analyseer ze samen. Laat leerlingen verschillende stukjes code zien met een fout erin. Kunnen ze ontdekken wat er mis is? En hoe los je het dan op?

Door fouten als leerervaring te presenteren, maak je Python minder intimiderend en stimuleer je bovendien een growth mindset.

Tot slot: plezier behouden

Python is een fijne taal om mee te beginnen, omdat het overzichtelijk, krachtig en breed toepasbaar is. Kinderen die ermee aan de slag gaan, bouwen een sterke basis voor later, leren omgaan met fouten en ontwikkelen tegelijk nieuwe vaardigheden, zoals rekenvaardigheden.

De overstap van Scratch naar Python is niet makkelijk, maar met de juiste aanpak blijft het leuk en uitdagend. Door Python visueel te maken, de link met Scratch te leggen en veel aandacht te besteden aan foutafhandeling, geef je leerlingen het vertrouwen om verder te groeien. En uiteindelijk ontdekken ze dat ze met Python nóg grotere en indrukwekkendere projecten kunnen maken!

Waarom Scratch een briljant programma is

/in , /door

Bij De Programmeerschool leren wij kinderen graag programmeren met Scratch, een door het MIT Media Lab ontwikkelde programmeertaal speciaal voor kinderen. Scratch is vertaald in meer dan 70 talen, gratis toegankelijk en wordt door meer dan 100 miljoen mensen wereldwijd gebruikt. Maar wat maakt Scratch zo bijzonder en waarom zijn wij er zo enthousiast over?

Minder frustratie, meer creatie
Eén van de grootste uitdagingen van veel programmeertalen is de complexiteit van de syntax. Zelfs een toegankelijke taal als Python vereist kennis van specifieke commando’s en kan gemakkelijk fouten veroorzaken door kleine vergissingen. Scratch daarentegen werkt met kleurrijke blokken die als legoblokjes in elkaar klikken, waardoor syntaxfouten onmogelijk zijn. Dit maakt het leren leuker en minder frustrerend voor kinderen.

Direct resultaat
Bij conventionele programmeertalen kost het opzetten van een werkbare omgeving veel tijd. Zo vraagt Pygame (het gameplatform van Python) al uitgebreide kennis, voordat je eenvoudige bewegingen op het scherm kunt realiseren. Met Scratch is de speelomgeving volledig klaar voor gebruik, zodat kinderen direct aan de slag kunnen en snelle resultaten zien.

Aansluiting bij diverse interesses
Wat Scratch ècht bijzonder maakt, is de veelzijdigheid. Sommige kinderen duiken graag in de technische kant, anderen willen verhalen vertellen of werelden creëren. Dat zien we terug in onze lessen. Kinderen leren hetzelfde, maar met eigen fantasie en voorkeuren maakt ieder kind iets anders.Scratch biedt voor elk wat wils en vormt zo een perfecte introductie tot programmeren. 

Echte programmeerconcepten
Scratch is meer dan een spelletje: het introduceert belangrijke programmeerconcepten zoals functies, variabelen, loops en conditionals op een intuïtieve manier. Dit bereidt kinderen voor op het werken met complexere talen zoals Python. Onze ervaring leert dat de overstap van Scratch naar Python hierdoor veel soepeler verloopt.

Toegankelijkheid voor ouders en leerkrachten
Ook als ouder of leerkracht zonder programmeerervaring is Scratch gemakkelijk te leren. Door de basis onder de knie te krijgen, kun je kinderen effectief begeleiden. En hoewel complexe projecten, zoals Flappy Bird of Mario Brothers niet zomaar binnen bereik liggen, zijn er inspirerende tutorials beschikbaar. Zoals die van Griffpatch, een meester in Scratch-programmeren! Ideaal voor kinderen die na jouw hulp nóg een stap verder willen.

Een aantal kinderen in een klaslokaal, met leerkracht bij het bord

Programmeren Integreren met Basisvaardigheden: Spelenderwijs Leren in de Klas

/in /door

Wanneer ik in gesprek ga met basisschoolleerkrachten en directeuren, komt vaak dezelfde zorg naar voren: kinderen moeten tegenwoordig zó veel leren. Het is al lang niet meer genoeg om alleen goed te kunnen lezen, schrijven en rekenen. Naast topografie leren ze ook voor hun verkeersexamen, krijgen ze burgerschapsvorming, rots en water training, leren ze samenwerken en digitale vaardigheden – en de lijst gaat maar door.

Met de leerachterstanden waar sommige scholen nog steeds mee kampen kiezen veel scholen er dan ook voor om zich te concentreren op de basis: lezen, schrijven en rekenen. Logisch natuurlijk. Als ik moest kiezen, zou ik ook liever willen dat mijn kind goed kan lezen dan dat het een ‘rots’ kan zijn (al wil ik daarmee het belang van veerkracht zeker niet bagatelliseren).

Voor De Programmeerschool is dit echter een uitdaging. Onze missie is om meer computer- en programmeeronderwijs op basisscholen te brengen. Maar hoe doe je dat als scholen zich vooral willen richten op basisvaardigheden? Daarom hebben we  een slimme manier ontwikkeld  om zowel basisvaardigheden te verbeteren als plezier in programmeren en computational thinking in de klas te brengen. We doen dit door lesprogramma’s te ontwikkelen die beide soorten vaardigheden versterken.

Kun je woordenschat, spelling, topografie en rekenen combineren met het maken van een computerprogramma? Jazeker! En als dat lukt, creëer je een win-win situatie: kinderen verwerken de leerstof actief terwijl ze een programma maken, wat zorgt voor een speelse manier van leren en betere retentie. En als kers op de taart hebben ze aan het einde een leuk spel om mee te oefenen.

Voorbeeldprojecten

Project 1: Galgje voor spelling en woordenschat

Iedereen kent het klassieke spel Galgje: één iemand kiest een woord, de ander moet het raden. Elke verkeerde letter brengt het poppetje aan de galg dichterbij. In Scratch kun je dit eenvoudig programmeren met woorden van bijvoorbeeld zes letters. Laat de klas eerst zoveel mogelijk moeilijke zesletterwoorden verzinnen (en controleren op spelling). Daarna gaan ze aan de slag met programmeren! Voor een klas die al wat ervaring heeft met Scratch is dit een ontzettend leuk project – zowel om te maken als om later te spelen.

Project 2: Breukenquiz

Computers zijn geweldig in rekenen, en dat kun je goed gebruiken! Laat de klas een breukenquiz maken. Om dit te doen, moeten ze eerst het rekenmechanisme goed begrijpen, waardoor ze automatisch beter worden in breuken. Zodra ze de quiz hebben gemaakt, hebben ze niet alleen breuken beter door, maar ook hun eigen oefenmachine bij de hand.

Project 3: Topografie

Samen een klikkaart maken om steden, provincies of landen te leren, is zowel leuk als leerzaam. Hoewel het wat voorbereiding vergt, is het programmeerproces daarna relatief eenvoudig. De leerlingen leren tijdens het bouwen én creëren een oefenprogramma dat zelfs in andere klassen gebruikt kan worden!

De kracht van creativiteit

Wat deze projecten zo leuk maakt, is dat leerlingen hun creativiteit erin kwijt kunnen. Ze kunnen zelf figuurtjes, geluiden of grappige achtergronden toevoegen. Hierdoor wordt het project echt van hen, en leren ze op een speelse manier programmeren.

Wanneer je op deze manier programmeren in de klas integreert, ontstaat er niet alleen een win-win, maar een win-win-win situatie:

  1. Leerkrachten worden ontlast doordat een gespecialiseerde docent de klas af en toe overneemt
  2. Leerlingen behandelen de reguliere leerstof op een alternatieve, speelse manier.
  3. Leerlingen leren programmeren, wat goed is voor hun abstract denkvermogen, leerstrategieën, frustratietolerantie en creativiteit.
kind met koptelefoon zit te werken achter een laptop

Computational Thinking: Slimmer Leren Denken, Niet Alleen Leren Programmeren!

/in /door

Stel je voor: je vraagt je kinderen om stap voor stap uit te leggen hoe je een boterham met pindakaas en jam maakt. Klinkt simpel, toch? Maar als je hun instructies letterlijk volgt, zoals een computer dat zou doen, ontstaat er chaos. Het brood ligt overal behalve op het bord, de pindakaas wordt op rare plekken gesmeerd, en het resultaat lijkt in niets op een normale boterham. Dit hilarische experiment, dat in een populair YouTube-filmpje te zien is, laat precies zien waar het bij computational thinking om draait: duidelijkheid en structuur.

Wat is Computational Thinking?

Computational thinking gaat over een set van vaardigheden waarmee we problemen zó kunnen aanpakken dat ze door een computer kunnen worden opgelost. Computers zijn namelijk helemaal niet slim; ze doen alleen precies wat je ze vertelt. En als je dat niet helder doet, krijg je vreemde of zelfs verkeerde resultaten. Dus leren hoe je een probleem stap voor stap kunt benaderen – zoals een computer dat zou doen – kan ongelooflijk nuttig zijn.

Volgens het SLO (Stichting Leerplan Ontwikkeling) is computational thinking essentieel voor het oplossen van problemen waarbij veel informatie, variabelen en rekenkracht nodig zijn. Het gaat erom dat leerlingen leren begrijpen hoe informatie wordt opgebouwd, zodat ze computersystemen effectief kunnen inzetten om problemen op te lossen en gestructureerd na te denken.

Klinkt allemaal heel technisch, maar dat is voor mij niet de belangrijkste reden om computational thinking in het onderwijs te integreren.

Computational Thinking & Metacognitie: Slimmer Leren Leren

Wat écht interessant is, is dat computational thinking bijdraagt aan vaardigheden die we al jaren als essentieel beschouwen in het onderwijs. Denk bijvoorbeeld aan metacognitie (leren leren) en begrijpend lezen. Dit zijn volgens  Evidence Informed Onderwijs (waarbij praktijk en onderzoek worden gecombineerd) twee van de grootste ‘versnellers’ voor het onderwijs.

Metacognitie draait om het vermogen van leerlingen om hun eigen leerproces te overzien en aan te passen. Begrijpend lezen gaat over het vermogen om de essentie van een tekst te doorgronden. En laat dat nu precies zijn waar computational thinking in helpt: het leert kinderen om structuur aan te brengen, het overzicht te bewaren, en de kern van een probleem te zien. De vaardigheid abstractie, waarbij jone onbelangrijke informatie weglaat om tot de kern van een probleem te komen, is bijvoorbeeld direct gekoppeld aan begrijpend lezen.

Meer dan Computergebruikers

En dat brengt me bij het belangrijkste punt: we leren kinderen niet om betere computergebruikers te worden, maar om betere probleemoplossers te worden. Computational thinking helpt kinderen om overzicht te houden, gestructureerd te werken en slimme oplossingen te bedenken. Niet alleen bij het werken met computers, maar in álle facetten van het onderwijs. Of het nu gaat om wiskunde, taal of wetenschap, deze manier van denken geeft leerlingen een voorsprong in het leren.

Dus ja, we moeten kinderen leren denken als een computer – maar niet omdat ze straks softwareontwikkelaars moeten worden. We doen het omdat we ze willen klaarstomen om creatieve, kritische en effectieve denkers te worden, ongeacht het probleem dat ze moeten oplossen.

laptop met chatGPT op het beeldscherm

AI in de klas: Tijd om leerlingen ermee te leren spelen!

/in /door

Vandaag gebeurde er iets opmerkelijks op kantoor. Terwijl ik aan het werk was, hoorde ik een geweldig nummer dat ik niet herkende. Nieuwsgierig vroeg ik wie de artiest was. Het antwoord verraste me: het nummer was het product van een van onze lessen!

In deze les schrijven leerlingen een song, waarbij ze met behulp van gespecialiseerde AI programma’s zowel de songtekst, als de muziek, als de albumcover maken.Een enorm populaire opdracht, waar de leerlingen enthousiast aan werken. Een van die nummers was zelfs zó goed, dat het zo de top 40 in had gekund!

AI in de SLO-Leerdoelen: Kansen en Uitdagingen

Met de nieuwe SLO-leerdoelen wordt één van de negen doelen gewijd aan Artificial Intelligence (AI). Hoewel dat misschien wat overdreven lijkt, ben ik blij dat we AI als verplicht onderwerp gaan behandelen. Het is belangrijk dat leerlingen niet alleen bekend raken met de technologie, maar er ook op een verantwoorde manier mee leren omgaan. Het biedt namelijk niet alleen uitdagingen, maar ook enorme kansen.

Veel docenten waarmee ik spreek, zijn toch wat terughoudend. Niet omdat ze bang zijn voor dystopische scenario’s zoals in The Matrix of I, Robot, maar omdat ze zien hoe AI leerlingen in staat stelt om te creëren zonder er al te veel moeite voor te doen. Huiswerk, werkstukken, zelfs gedichten – AI kan het sneller, nauwkeuriger en vaak nog beter. De vraag is dan ook: hoe zorg je ervoor dat leerlingen blijven oefenen en zelf leren nadenken, als ze weten dat AI de klus voor ze kan klaren?

AI staat nog in de kinderschoenen, maar zelfs nu al kan het een geweldige hulp zijn bij het maken van teksten, beelden en – laten we eerlijk zijn – zelfs sinterklaasgedichten. En deze generatie leerlingen weet dat donders goed. AI verbieden is daarom geen oplossing; de verleiding is te groot. En wees eerlijk: als wij de keuze hebben tussen lopen of de trein pakken, kiezen we toch ook vaak voor de snellere optie?

AI als Hulpmiddel: Kritisch Denken en Eigen Inbreng van Leerlingen

Wat belangrijk is, is dat we leerlingen leren wat AI precies is, wat het kan en wat het vooral níet kan. Ze moeten leren hoe ze de sterke kanten kunnen benutten en de valkuilen kunnen vermijden. Dat betekent dat ze goed moeten nadenken over de vragen die ze aan AI stellen, kritisch de antwoorden moeten controleren, en altijd alert blijven op eventuele fouten of misinterpretaties, want die komen nog regelmatig voor.

Een voorbeeld: laat AI gerust de basis van je spreekbeurt over cavia’s schrijven, maar zorg ervoor dat je de tekst controleert, aanvult met je eigen persoonlijke touch, en controleert op feitelijke juistheid. Zo zorg je niet alleen voor een interessante spreekbeurt, maar ook voor een overtuigende presentatie die je met plezier geeft.

Voor docenten betekent dit dat we anders naar prestaties moeten kijken. De kwaliteit van werkstukken en presentaties zal waarschijnlijk stijgen, maar dat betekent niet dat we alleen moeten focussen op de inhoud. Het echte leerproces zit in de originaliteit, creativiteit en persoonlijke inbreng van de leerling. Was de presentatie overtuigend? Paste de inhoud bij het publiek? Was er sprake van een eigen visie of invalshoek? Zo kunnen leerlingen met trots zeggen: dit is mijn eigen bijdrage.

De integratie van AI in het onderwijs is onvermijdelijk. Maar in plaats van de technologie te vrezen, kunnen we leerlingen juist leren om ermee te spelen en het op een verantwoorde manier te gebruiken. Door AI te omarmen, maken we onze leerlingen klaar voor de toekomst, waarin technologie een steeds grotere rol zal spelen. Laten we ervoor zorgen dat ze die toekomst met vertrouwen tegemoet kunnen zien!

 

DE PROGRAMMEERSCHOOL

Straatweg 2A

3604BB Maarssen

030 8909404

info@deprogrammeerschool.nl

INFORMATIE

© Copyright De Programmeerschool

oon-keurmerk