juni 2025 - Programmeerklassen voor kinderen

In een eerdere blogpost vertelde Kristel al wat computational thinking inhoudt. Kort gezegd is het een manier van denken waarbij je problemen opdeelt in kleinere stappen en systematisch naar oplossingen zoekt. Dit helpt niet alleen bij programmeren, maar ook bij het ontwikkelen van probleemoplossend denken, kritisch analyseren en logisch redeneren in het dagelijks leven.

Wat vaak over het hoofd wordt gezien, is dat computational thinking niet per se afhankelijk is van schermen of computers. Sterker nog, unplugged activiteiten kunnen een krachtige manier zijn om dit type denken te ontwikkelen.

Wat zijn unplugged activiteiten?

Unplugged activiteiten zijn lessen waarin leerlingen belangrijke concepten van computational thinking leren zonder digitale apparaten. Ze werken met hands-on oefeningen, spelletjes of praktische opdrachten, vaak met pen en papier, kaarten of andere materialen. Dit maakt het toegankelijk en laagdrempelig voor iedereen.

Een goed voorbeeld van een unplugged activiteit is het sorting network. Dit is een interactieve les waarin leerlingen ervaren hoe computers gegevens sorteren.

Tijdens deze oefening lopen leerlingen door een netwerk van paden en vergelijken steeds twee getallen bij een kruispunt. Op basis van de vergelijking kiezen ze een richting: links voor het kleinere getal, rechts voor het grotere. Door deze stappen te herhalen, komen de getallen uiteindelijk in de juiste volgorde terecht.

Bron: Sorting Networks by Computer Science Unplugged

Deze activiteit laat leerlingen de kracht van decompositie ervaren: door een complexe taak – zoals het sorteren van een groot aantal getallen – op te splitsen in kleine vergelijkingen, zien ze hoe eenvoudige stappen samen een groter probleem oplossen. Bovendien helpt deze aanpak om frustratie door technische bugs te voorkomen, omdat ze het concept eerst zonder technologie begrijpen.

Unplugged activiteiten toepassen in andere vakken

Wat unplugged activiteiten extra waardevol maakt, is dat ze gemakkelijk te combineren zijn met andere vakken. Bijvoorbeeld:

Spelling: Woorden alfabetisch ordenen.
Muziek: Tonen sorteren van laag naar hoog.

Door deze verbindingen te maken, ontwikkelen leerlingen niet alleen hun logische en probleemoplossende vaardigheden, maar passen ze computational thinking ook toe in andere contexten.

Van unplugged naar digitaal

Na de unplugged activiteit kunnen leerlingen hun nieuwe kennis toepassen in een digitale omgeving, zoals Scratch. Hier kunnen ze de concepten verder verdiepen. Zo maken ze de stap van abstract denken naar echte programmeertalen.

Unplugged activiteiten voor de jongste leerlingen

Unplugged activiteiten zijn ook zeer geschikt voor de kleuters en de onderbouw, waar jonge leerlingen misschien nog niet met schermen werken. Op jonge leeftijd ontwikkelen kinderen hun denkvaardigheden vooral door te spelen, ontdekken en bewegen. Door unplugged activiteiten aan te bieden, kunnen kleuters en jonge basisschoolleerlingen op een speelse manier kennismaken met computational thinking. Denk bijvoorbeeld aan het geven van eenvoudige, stapsgewijze instructies aan een klasgenoot die een ‘robot’ speelt, of het leggen van patronen met bouwstenen om basisprincipes van algoritmes te begrijpen. Zo bouwen kinderen al vroeg een stevig fundament voor latere digitale leerervaringen.

Als je naar onderstaande afbeelding kijkt, zie je misschien – net als ik – niet alleen een toilettas, maar ook een (beetje chagrijnig) gezicht. Dit psychisch verschijnsel wordt pareidolie genoemd: je denkt iets bekend (meestal gaat het om gezichten) te zien in willekeurige vormen.

een toilettas waarbij de onderdelen een gezicht vormen

Tijdens de lessen digitale geletterdheid kom ik regelmatig een verwant fenomeen tegen: antropomorfisme – het toeschrijven van menselijke eigenschappen aan apparaten.

“Mijn laptop doet irritant”

Antropomorfisme klinkt als een ingewikkeld psychologisch begrip, maar het zit in kleine alledaagse uitspraken die we allemaal gebruiken (ik betrap me er zelf ook wel eens op). Leerlingen zeggen dingen als: “Mijn laptop doet irritant” of “Hij snapt me niet.” Begrijpelijk, want technologie kan abstract en onvoorspelbaar aanvoelen. Door het gedrag van een apparaat als ‘menselijk’ te beschrijven, maken we het begrijpelijker. En soms is dat ook een nuttige tussenstap in het leerproces.

Toch is het belangrijk om ons hiervan bewust te zijn. Door technologie menselijke bedoelingen toe te schrijven, vergeten we soms dat het logica volgt – en geen emoties heeft. Een foutmelding is geen persoonlijke aanval van je laptop, maar een uitnodiging tot onderzoek. Het biedt juist kansen om met leerlingen te oefenen in reflectie: Wat gebeurt er?, Wat zie je precies?, Waardoor komt dat?

AI – De schijn van bewustzijn

Een krachtig voorbeeld waarin pareidolie en antropomorfisme samenkomen, is onze omgang met kunstmatige intelligentie. Systemen als ChatGPT worden vaak ervaren als ‘denkend’ of zelfs ‘bewust’. Niet vreemd: de antwoorden zijn vloeiend, relevant en reageren snel. Dat lijkt intelligent gedrag – en dat is precies het risico. AI werkt namelijk niet vanuit begrip of intentie, maar op basis van statistiek en patroonherkenning. Het systeem bootst taalgebruik na op basis van enorme hoeveelheden tekstdata, zonder enige vorm van gevoel, bewustzijn of eigen wil. Toch is de verleiding groot om AI menselijke kwaliteiten toe te dichten.

Zowel kinderen als volwassenen kunnen hierdoor denken dat AI ‘weet wat je bedoelt’ of ‘zelf keuzes maakt’. Dat kan leiden tot overschatting, onnadenkend gebruik of zelfs blind vertrouwen. Voor leerkrachten is dat een belangrijk aandachtspunt. Niet alleen in het begeleiden van leerlingen, maar ook in het eigen gebruik van AI: de antwoorden klinken overtuigend, maar zijn niet altijd juist, objectief of contextueel passend.

Daarom is het essentieel om dit onderscheid helder te maken. Wie begrijpt hoe AI werkt, leert kritischer kijken: Waar komt dit antwoord vandaan?, Op basis waarvan is dit gegenereerd?, Wat kan ik hiermee – en wat juist niet?

Digitale geletterdheid betekent niet alleen handig zijn met tools, maar ook doorzien wat eronder zit. Pas dan kunnen we verantwoord en creatief gebruik maken van technologie, zonder ons te laten misleiden door schijnbare slimheid.

Van fantasie naar inzicht

De link tussen pareidolie en antropomorfisme laat mooi zien hoe ons brein werkt: we zoeken voortdurend naar betekenis, zeker als iets ingewikkeld of onbekend is. Dat is een menselijke reactie – en vaak onschuldig. Maar in een wereld waarin technologie steeds centraler staat, is het cruciaal dat we kinderen leren verder te kijken dan de schijn. Door digitale vaardigheden aan te leren – zoals kritisch denken, probleemoplossend handelen en bewust omgaan met technologie – helpen we leerlingen om niet alleen gebruikers te zijn, maar ook bewuste en weerbare burgers in een digitale samenleving.

Unplugged activiteiten voor computational thinking